Spis treści:
- Dbanie o zasady współżycia społecznego
- „Nowy – stary” mobbing
- Sprawca mobbingu
- Siła i moc prewencji
- Regulamin pracy
- Podsumowanie
Nowelizacja przepisów kodeksu pracy jest efektem poszukiwania nowego podejścia do mobbingu, ale nie stanowi rewolucji. Mówimy raczej o ewolucji przepisów i to takiej, której ostateczny kształt, a dokładnie jej skutki w dużej mierze będą zależały od ustalonej linii orzeczniczej.
Ustawodawca ostatecznie, po wielu próbach, znowelizował przepisy kodeksu pracy dotyczące zjawiska mobbingu. Przeprowadzona nowelizacja zastała dokonana ustawą z dnia 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy praz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (DzU z 2026 r., poz. 1046). Ustawa wchodzi w życie po upływie 3 miesięcy od dnia ogłoszenia, tj. 5 listopada 2026 r. Jednocześnie od tej daty pracodawcy będą mieli 6 miesięcy na określenie i wydanie procedur przeciwdziałających zagrożeniom psychospołecznym w miejscu pracy.
Niewątpliwie istotną zmianą jakościową jest jednoznaczne przesądzenie obowiązku pracodawcy o wdrożeniu środków, procedur przeciwdziałania i eliminacji zagrożeń psychospołecznych, w tym mobbingu. Zmienił się także sposób definiowania mobbingu. Obecnie wskazuje się zarówno te działania, które świadczą o tym, że mobbingu wystąpił (ujęcie pozytywne), jak i zachowania, które nie mogą być pojmowane jako mobbing, a mogą być dla pracownika dyskomfortowe (ujęcie negatywne).
Dbanie o zasady współżycia społecznego
Omawiając nowelizację kp, nie sposób podkreślić, że obowiązki pracodawców dotyczą nie tylko przeciwdziałania mobbingowi, ale wszelkim innym zagrożeniom psychospołecznym w miejscu pracy. Należy wśród nich wymienić dyskryminację, nierówne traktowanie, stres, naruszenie godności czy dóbr osobistych.
Nowelizacja art. 94 pkt 2b kp nakazuje pracodawcy przeciwdziałać wszelkiemu nierównemu traktowaniu, dyskryminacji i mobbingowi w zatrudnieniu. Dodatkowo do art. 94 kp dodano pkt 2c. Zgodnie z nim pracodawca został zobowiązany w sposób definitywny do przeciwdziałania naruszeniu godności oraz innych dóbr osobistych pracownika. Dotyczy to przede wszystkim obszarów zdrowia, sfery osobistej i reputacji, właściwej komunikacji w miejscu pracy, pozycji w zespole, efektów pracy oraz jej oceny, a także statusu zawodowego pracownika i jego kwalifikacji.
Dodanie tego przepisu konkretyzuje zakres działań pracodawcy i kładzie nacisk na te dziedziny społecznego życia zawodowego, które mogą być przedmiotem naruszeń przez pracodawcę, osoby kierujące, współpracowników, ale i osoby będące podwładnymi. Zaakcentowanie tego niewątpliwie wynika z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Zgodnie bowiem z linią orzeczniczą identyfikacja działań mobbingowych bądź dyskryminacyjnych znajdowała egzemplifikację właśnie w sferze zdrowotnej, relacjach osobistych, reputacja i godności pracownika, naruszenia zasad komunikacji, podważania pozycji w zespole, deprecjonowania wyników pracy czy obniżania pozycji pracownika i jego kwalifikacji, umiejętności, doświadczenia itp.
Przyjęte rozwiązanie legislacyjne należy potraktować jako dokładniejszy opis obowiązków pracodawcy. Trudno jednak uznać je za coś szczególnie rewolucyjnego. Jest to raczej rozstrzygnięcie nawiązujące do wskazań orzeczniczych. Wydaje się, że tego rodzaju odpowiedź będzie doprecyzowaniem i kontynuacją innego obowiązku pracodawcy, który istnieje w kp od dziesięcioleci tj. wpływania na kształtowanie zasad współżycia społecznego. Dlatego przeprowadzoną nowelizację należy postrzegać w ten właśnie sposób. Ten obowiązek bywa niedoceniany i deprecjonowany, a stanowi w istocie o poczuciu dobrostanu pracowników i ma istotny wpływ na pozytywne funkcjonowanie zakładu pracy.
„Nowy – stary” mobbing
Za istotną zmianę przeformułowania koncepcji mobbingu należy uznać inne rozłożenie akcentów i wskazanie zachowań, które nie są mobbingowymi, ale mogą być „nieprzyjemne” dla pracownika. Zgodnie z art. 94³ § 2 kp od 5 listopada 2026 r. mobbing ma oznaczać zachowania polegające na uporczywym nękaniu pracownika. Jednocześnie ta „uporczywość” została dookreślona poprzez ujęcie czasowe i przedmiotowe.
Definitywnie wskazano, że uporczywość nękania polega na tym, że jest ono powtarzalne, nawracające lub stałe. Tej definicji nie spełnia natomiast zachowanie lub zachowania incydentalne, nawet jeżeli cechują je naruszenia dóbr osobistych pracownika. Należy podkreślić, że rozwiązanie to recypuje dorobek orzeczniczy, zgodnie z którym mobbing ma charakter długotrwały, a nie jednorazowy. Jakkolwiek nie można zdefiniować ściśle i wyraźnie czasu, w jakim zjawiska te się rozpoczynają i kończą, to jednak incydentalne i krótkotrwałe zachowania o przemijającym charakterze, nie są i nie były traktowane jako zachowania mobbingowe. Ujęcie przedmiotowe polega na tym, że wskazano przejawy mobbingu, którymi mogą być:
- upokarzanie;
- uwłaczanie;
- zastraszanie;
- zaniżanie oceny przydatności zawodowej pracownika;
- nieuzasadniona krytyka;
- poniżanie lub ośmieszanie pracownika;
- utrudnianie funkcjonowania w środowisku pracy w zakresie możliwości osiągania efektów pracy, wykonywania zadań służbowych, wykorzystania posiadanych kompetencji, komunikacji ze współpracownikami lub dostępu do koniecznych informacji;
- izolowanie pracownika lub eliminowanie go z zespołu.
Wykładnia systemowa nakazuje rozumienie mobbingu jako działań uporczywego nękania, których szczególnym przejawem są wymienione zachowania. Jednocześnie zastrzeżono, że mogą to być działania „w szczególności”, co wskazuje, że takich zachować może być zdecydowanie więcej, a ich katalog ma charakter otwarty. W art. 94³ § 4 kp podkreślono, że wymienione zachowania musiałyby przybrać postać uporczywego nękania, aby móc zakwalifikować je jako przejawy mobbingu.
Dość istotną zmianą jest, że mogą one występować łącznie lub samodzielnie. Oznacza to, że uporczywość mobbingowa może być realizowana przez jedną kategorię zachować, np. utrudnianie funkcjonowania w środowisku pracy. Nie jest konieczne, aby katalog tych zachować był rozbudowany o inne, np. uwłaczanie czy zastraszanie. Wystarczy wykazanie jednego z nich. Warto jednak podnieść, że przytoczone zachowania są przykładowe i dość ocenne. Są to bowiem zachowania negatywne opisujące działania osób fizycznych. Określają one jednak tę problematykę w sposób ogólny i abstrakcyjny, dlatego osoba formułująca zarzuty mobbingowe nadal musi podać konkretne przykłady, zdarzenia, fakty i okoliczności, które wyczerpią wymienione negatywne zachowania mobbingowe. Muszą odpowiadać desygnatom znaczeniowym tych pojęć.
Istotne zastrzeżenie, jakie należy poczynić zwłaszcza wobec dotychczasowej koncepcji definicji mobbingu, to, że zgodnie z art. 94³ § 9 kp za mobbing nie mogą być uznawane uzasadnione i wyrażone we właściwej formie zachowania wobec pracownika, w tym rozliczanie z powierzonej pracy lub jej krytyka. Wprowadzenie tej normy prawnej nawiązuje do dotychczasowej linii orzeczniczej SN, co wskazuje na spójność dotychczasowych rozwiązań z nowelizacyjnymi.
Zachowanie spełniające wymogi obiektywnego uzasadnienia dla danego zachowania, które musi zostać wyrażone we właściwej formie wobec pracownika, są prawnie dopuszczalne i nie powinny być negowane. Wskazano dwa przykładowe zachowania, które są zgłaszane niekiedy jako przejawy mobbingu:
- rozliczanie z powierzonej pracy,
- krytyka powierzonej pracy.
Oba wywołują u pracowników obawy, niezadowolenie, dyskomfort, negatywne emocje i reakcje. Rozliczanie z powierzonej pracy i jej krytyka – o ile jest realizowana w sposób prawidłowy – jest uprawnieniem pracodawcy. Przez te pojęcia rozumiany jest szereg konkretnych zachować, takich jak kary porządkowe, nieprzyznanie lub obniżenie premii, nieprzyznanie nagrody, ograniczenie możliwości awansowych, niekiedy wręcz obniżenie stanowiska. Formą rozliczenia pracownika ze sposobu wykonywania obowiązków jest niekiedy wypowiedzenie zmieniające lub wypowiedzenie definitywne stosunku pracy, a w skrajnym przypadku – rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia. Reguła ekwiwalentności wynagradzania za pracę formułuje podstawy do wynagradzania pracowników adekwatnie do sposobu wykonywania przez nich pracy. Przypadki braku staranności i sumienności w wykonywaniu pracy mogą być podstawą do dyscyplinowania pracowników np. przez zmniejszenie uprawnień płacowych.
Sprawca mobbingu
Definiowanie zjawiska mobbingu objęło także wskazanie sprawców. Dotychczasowa regulacja czyniła to poprzez ogólny obowiązek przeciwdziałania mobbingowi w miejscu pracy. W nowelizacji kp pojawia się wyraźne wskazanie, że mobbing pochodzi zarówno od pojedynczej osoby jak i grupy osób. Ujmując rzecz dokładniej, działania z tego tytułu mogą pochodzić od pracodawcy, przełożonego, osoby zajmującej równorzędne stanowisko, podwładnego, innego pracownika oraz osób wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy.
Sformułowanie, że mobbing będzie pochodził od pracodawcy, nie jest do końca fortunne. Pracodawcą w sensie formalnym jest niekiedy osoba prawna lub jednostka organizacyjna, co oznacza, że mobberem może być dokładnie osoba reprezentująca pracodawcę. Może to być także oczywiście pełnomocnik pracodawcy lub inna wyznaczona do tego celu osoba. Istotna jest jednak zwrócenie uwagi, że wskazanie moberrów w art. 94³ § 8 kp uwzględnia zjawisko mobbing w ujęciu pionowym, odwróconym i poziomym. Niewątpliwie ta część definicji obejmuje zarówno badania naukowe, jak i dorobek orzeczniczy. Podkreśla się w niej, że mobbing nie pochodzi tylko i wyłącznie od pracodawcy bądź osób kierujących pracownikami, ale również od współpracowników czy wręcz osób będących podwładnymi. Warto zaznaczyć, że takie zjawiska i tendencje też się zdarzają i nie można ograniczać zachować mobbingowych jedynie do tych, z jakimi najczęściej utożsamiamy mobbing.
Należy podnieść inny pozytywny aspekt nowelizacji kp – badanie zasadności zarzutów mobbingowych musi mieć charakter obiektywny. Postanowienia art. 94³ § 10 kp wskazują jednoznacznie, że ocena, czy doszło do mobbingu, ma charakter zindywidualizowany i uwzględnia okoliczności konkretnego przypadku odnośnie do rodzaju zachować wobec pracownika i jego sytuacji.
Każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie, pojedynczo, wręcz osobniczo i nie powinno się dokonywać uogólnień. Konieczne jest podkreślenie konkretności przypadku, zachować i jego rodzaju, ale i sytuacji, w jakiej znalazł się pracownik. Taka konstrukcja prawna jest podkreśleniem tego, co w orzecznictwie było już zaznaczone. Orzecznictwo wykształciło zresztą pojęcie tzw. obiektywnej ofiary, czyli takiego podejścia, w którym zachowania uznawane za mobbingowe będą tak zakwalifikowane, jeżeli każdy inny człowiek w porównywalnej sytuacji również mógłby tak kwalifikować te zachowania. Celem takiego rozwiązania jest wykluczenie przypadków nadużywania przepisów przeciwdziałania mobbingowi.
Siła i moc prewencji
Kluczową zmianą, postulowaną od lat, było wyraźnie zobowiązanie pracodawcy od podjęcia jednoznacznych działań prewencyjnych. Dotychczasowe rozwiązanie nakładało obowiązek przeciwdziałania mobbingowi, jednak nie czyniło tego w sposób jednoznaczny.
Data 5 listopada 2026 r. rozpocznie odliczanie dla pracodawców, aby w terminie 6 miesięcy wypracowali konkretne rozwiązania prewencyjne i korygujące dla eliminacji zagrożeń psychospołecznych w miejscu pracy. Przyjęte rozwiązania nie dotyczą tylko i wyłącznie mobbingu, ale mają obejmować także zagadnienia innych problemów naruszających dobrostan pracowników.
Obecna nowelizacja akcentuje obowiązek przeciwdziałania negatywnym zjawiskiem dzięki konieczności opracowania reguł, procedur i częstotliwości działań profilaktycznych. Dotyczy to naruszenia godności, dóbr osobistych, zasady równego traktowania w zatrudnieniu, przeciwdziałania dyskryminacji i mobbingowi.
Pewną ułomnością przedstawionej regulacji jest ogólnikowość przyjętych rozwiązań prawnych. O ile można wskazać kierunkowe rozwiązania prawne, jakie powinien przyjąć pracodawca, o tyle nie dokonano precyzyjniejszych rozstrzygnięć na poziomie ustawy. Niewątpliwie pracodawca ma obowiązek w regulaminie wynagradzania lub regulaminie pracy albo układzie zbiorowym pracy ująć zagadnienia: reguł, procedur i częstotliwości działań prewencyjnych. Wydaje się jednak, że powinny się też tam znaleźć działania diagnostyczne i korygujące.
Niestety w ustawie brakuje dokładniejszych instrukcji dla pracodawcy, które mogłyby np. sugerować powołanie komisji, zlecanie postępowania podmiotom zewnętrznym, wyjaśnienie, jakie uprawnienia proceduralne ma podmiot prowadzący takie postępowanie.
Za dopuszczalne działania pracodawców, oprócz już wskazanych, należy uznać korzystanie z pomocy podmiotów zewnętrznych o wyspecjalizowanym charakterze. Ustawodawca obliguje pracodawcę do wymienienia działań profilaktycznych, zapobiegawczych, a nie tylko korygujących. Owa profilaktyka to przede wszystkim przeprowadzanie szkoleń zarówno wstępnych (np. przy przyjęciu do pracy), jak i okresowych (systematycznie powtarzanych).
Dobrą praktyką jest też przeprowadzenie tzw. ocen i ankiet zadowolenia z warunków pracy. Zbieranie danych ankietowych z poczucia satysfakcji z pracy, warunków i środowiska jest uznanym elementem budowania właściwego środowiska pracy. Takie badani powinny mieć charakter okresowy. Pracownicy powinni być do nich przyzwyczajeni. Ważne jest również to, aby przeprowadzone badania – a dokładnie ich wyniki – były przekazywane pracownikom, a same badanie miały wymierne efekty. Przeprowadzone badania mogą być bowiem postawą do podjęcia profilowanych szkoleń i celowanych innych działań adekwatnych do uzyskanych wyników.
Należy podnieść, że obowiązek wypracowania procedur dotyczy pracodawców zatrudniających co najmniej 10 pracowników. W przypadku pracodawców posiadających regulamin pracy takie rozwiązania mogą być wprowadzone w osobnym akcie lub w tym regulaminie pracy.
Regulamin pracy
Tryb wydawania regulaminu powinien być uzgodniony ze związkami zawodowymi lub przedstawicielami pracowników, jeżeli u danego pracodawcy nie ma związków zawodowych. Jest to jednak tylko powinność, która może pozostać niezrealizowana w przypadku braku konsensusu. Pracodawca jest bowiem zobowiązany uzgodnić treść regulaminu z zakładową organizacją związkową, a w przypadku gdy u pracodawcy działa więcej niż jedna zakładowa organizacja związkowa – z tymi organizacjami. Jeżeli jednak nie jest możliwe uzgodnienie treści regulaminu ze wszystkimi zakładowymi organizacjami związkowymi, pracodawca uzgadnia treść regulaminu z organizacjami związkowymi reprezentatywnymi w rozumieniu art. 25³ ust. 1 lub 2 ustawy o związkach zawodowych, z których każda zrzesza co najmniej 5% pracowników zatrudnionych u pracodawcy.
Interesujące jest rozwiązanie, zgodnie z którym jeżeli w terminie 30 dni od dnia przedstawienia projektu regulaminu ze związkami zawodowymi, pracodawca ustala treść regulaminu ze związkami zawodowymi, pracodawca ustala treść regulaminu samodzielnie. Uwzględnia przy tym ustalenia podjęte z zakładowymi organizacjami związkowymi w trakcie prac nad treściami regulaminu. W istocie zatem pracodawca ma obowiązek podjąć negocjacje ze związkami, aby móc uzgodnić regulamin, jeżeli jednak nie osiągnie pozytywnego rezultatu, może – a nawet ma obowiązek – wydać samodzielnie ten regulamin. Przyjęcie takiej normy kolizyjnej należy utożsamiać zapewne z tym, że ustawodawca kładzie silny nacisk na potrzebę opracowania procedur prawnych w zakładzie pracy dla przeciwdziałania negatywnym zjawiskom psychospołecznym.
Podsumowanie
Nowelizacja kp w zakresie przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji jawi się bardziej jako zmiana ewolucyjna niż rewolucyjna. W wielu przypadkach uwzględnia dorobek orzecznictwa sądowego. W niektórych przypadkach wprowadza normy prawne podkreślające dostrzeżone w nauce aspekty, np. sprawców mobbingu, dozwolonych zachować niestanowiących mobbingu, potrzebę wydania regulacji wewnątrzzakładowych możliwości roszczeń regresowych pracodawców wobec sprawców mobbingu.
Wiele zależy od praktyki orzeczniczej, która ukształtuje skuteczność przyjętych rozwiązań prawnych i rozstrzygnie rysujące się już teraz wątpliwości. Wydaje się jednak, że pewnym niedosytem związanym z tą regulacją jest niedostrzeżenie szerszego problemu zagrożeń psychospołecznych, jakimi oprócz mobbingu, dyskryminacji czy nierównego traktowania są stres, wypalenie zawodowe, prezentyzm czy absentyzm. Współczesne środowisko pracy wymaga postawy proaktywnej, wspierającej poszukiwanie rozwiązywania problemów zagrażających warunkom pracy, nie tylko w ujęciu mobbingu czy dyskryminacji, ale i psychospołecznym.
Autor
Łukasz Paroń
Autor jest redaktorem naczelnym „Kadr i Płac w Administracji”; ekspertem prawa pracy, wykładowcą i szkoleniowcem; autorem artykułów i książek, popularyzatorem zagadnień z zakresu ochrony pracy.